Nha Trang, ngày 25 tháng 07 năm 2015
Buổi tối ngày thứ hai ở Nha Trang, hai đứa chạy đến vừa kịp suất diễn Múa Rối Nước cuối cùng trong ngày. Đi xem múa rối nước hoàn toàn không nằm trong kế hoạch du lịch ban đầu, bởi vì tham khảo cộng đồng du lịch Tripadvisor không hề nghe nói đến họat động này. Hai đứa cứ nghĩ, đến Nha Trang là để lặn biển, khám phá đảo và thưởng thức Hải Sản. Việc biết đến Nhà Hát Múa Rối Nước Nha Trang hết sức tình cờ, khi đêm đầu tiên đến với thành phố Biển, tìm quán Hải Sản và lạc trên đường Nguyễn Thị Minh Khai (ra đến đường Trần Phú). Ở đây, chúng tôi gặp hai cô gái trẻ trong trang phục áo tứ thân miền Bắc, đang phát các tờ giới thiệu cho người qua đường. Sâu Lùn đoán đó là một chương trình văn hóa nào đó, nên ghé vào lấy thông tin tiện hỏi đường đi. Khi đó, còn 5 phút nữa là đến giờ diễn, mà hai đứa bụng đói meo sau một ngày dài đi xe ròng rã, đành khất hẹn Múa Rối Nước qua ngày hôm sau.
Thế Múa Rối Nước có gì hay?
Lúc nhỏ, Múa Rối Nước ở Sài Gòn được diễn trong Viện Bảo Tàng ở Sở Thú, miễn là có nhạc, có rối, có nhiều con nít thì trẻ con thích xem. Nhưng bây giờ “già” hơn rồi, thì Múa Rối Nước có gì hay?
Cái hay thứ nhất, có lẽ là ở….. NƯỚC. Múa rối có ở khắp nơi trên thế giới, nhưng múa rối ở dưới nước thì chỉ có ở vài nơi, trong đó có Việt Nam. Đặc điểm đời sống người Việt xưa gắn liền với ao hồ đầm ruộng, nên việc quây lại thành sân khấu diễn rối nước phù hợp với địa lý và văn hóa nơi đây trở thành một điểm thú vị. Những nghệ sĩ biểu diễn rối nước ngày xưa phải ngâm mình dưới nước nhiều giờ liền để trình diễn những con rối này. Nghệ sĩ ngày nay thì…. cũng phải ngâm mình diễn như vậy thôi, nhưng có lẽ điều kiện về sân khấu, trang phục, phụ kiện có tốt hơn ngày xưa.
Và chính vì phải biểu diễn ở dưới nước, nên điều thú vị thứ hai đó chính là người nghệ sĩ sẽ… khó (hoặc là không) thấy được con rối của mình. Khi tấm màn buông xuống, người trong hậu trường sẽ điều khiển con rối bên ngoài tấm màn mà họ có thể sẽ không thấy rõ được hoạt động của con rối và phản ứng của người xem. Vì vậy, những tiết mục múa tập thể đòi hỏi nhiều con rối có cùng hành động đồng bộ với nhau, hoặc những tiết mục có tương tác giữa các con rối với nhau đòi hỏi sự ăn khớp trong động tác, đều là những điểm thú vị khi xem múa rối nước.
Cái hay thứ hai, là ở những con rối. Ngồi thưởng thức múa rối nước mà chúng tôi miên man nghĩ về thời Lý ngày xưa (1010 – 1225), thời kỳ được xem là có những văn tự cổ xưa nhất về nghệ thuật múa rối nước này. Thời đấy, nghề thủ công gốm, dệt, đúc đồng, khắc gỗ được mở rộng và phát triển. Ngày đấy, chỉ những dịp Lễ, Tết, Hội làng mới có những hoạt động Múa Rối Nước như điểm nhấn cho người dân và hoàng tộc giải trí vui chơi.
Những con rối nước làm bằng gỗ sung, có thiết kế những cơ khớp để điều khiển nổi trên mặt nước. Điều thú vị nhất là xem mỗi con rối có thể làm được động tác gì, gây bất ngờ cho những khán giả bên dưới. Cũng giống như thời nay, có những buổi trình diễn Robot hay những game đấu võ mà mỗi nhân vật có một năng lực đặc biệt nào đấy.
Bạn cứ tưởng tượng xem, Con Rùa có khả năng bơi qua bơi lại xong há miệng ngoạm lấy thanh kiếm trên tay vua từ thuyền Rồng, hay chú Tễu mặt tếu táo tóc tai lởm chởm chạy tới chạy lui với kèn phường và bật cờ (mà cờ không bị ướt), con Rồng phun nước rồi phun lửa (rồng đang bơi dưới nước, chạy pháo từ trong cánh gà phun thành lửa ở miệng rồng nhé), Tiên nữ múa Apsara đưa từng tay lên rồi quay 360 độ như cái bông vụ, câu cá – đơm cá – chăn trâu… và nhiều hành động rất quen thuộc của đời sống hàng ngày được mô phỏng lại qua những con rối.
Chúng tôi có thể tưởng tượng được đám trẻ con thời Lý trầm trồ mỗi khi một con rối xuất hiện, và chúng có thể bàn với nhau cả một năm trời sau đấy về những nhân vật rối có thể làm được trò gì “hiện đại” đến như thế nào.
Múa Rối Nước ở Nha Trang đêm nay được phục chế lại, dựng lại các tuồng tích truyền thống, tái hiện lại không gian của làng quê Bắc Bộ, các con rối được làm mới lại hết toàn bộ – giữ lại những nét đặc trưng của con rối nhưng thiết kế khoa học hơn để điều khiển dễ dàng hơn. Đoàn nghệ sĩ đều là các bạn trẻ (và đẹp). Không gian xem rối ấm cúng, âm thanh sống động và các hiệu ứng ánh sáng tuyệt vời.
Nhưng sau đêm trải nghiệm Múa Rối Nước đó, có biết bao nhiêu là câu hỏi và tâm tư về việc làm sao để phát triển loại hình nghệ thuật này.
Điều đáng tiếc đầu tiên là người xem không được chụp hình và sử dụng điện thoại (để quay phim chụp hình). Đó là lý do tại sao toàn bộ hình ảnh trong bài viết này phải sử dụng hình ảnh trên website của Múa Rối Nước Nha Trang. Và đó cũng là lý do tại sao google tìm hình ảnh Múa Rối Nước cũng chỉ thấy đi thấy lại những hình đã được công bố trên truyền thông mà thôi. Thiết nghĩ, khán giả nên được chụp hình, nhưng cấm FLASH để đảm bảo hiệu ứng sân khấu. Chẳng những chụp hình, mà còn khuyến khích gắn #hashtag nữa cơ. Mỗi du khách đi xem về, check-in một cái, post 1 cái hình, gắn một cái hashtag thì Múa Rối Nước mới được quảng bá rộng rãi. Quay phim thì sao? Cho quay phim luôn đi, nhưng cuối giờ có nhân viên đứng ngay cổng chào, bán một DVD HD bản full âm thanh hình ảnh cực đẹp với giá cả trong tầm tay, khách mua luôn để còn về khoe lại bà con họ hàng hay đem biếu tặng gì đấy. Với những loại hình nghệ thuật này, ngồi xem qua màn hình TV không “sướng” đâu, chỉ thúc đẩy người ta đến với rạp nhiều hơn thôi! Nên cứ cho quay phim bằng điện thoại với máy chụp hình đi, không cần lo lắng.
Điều thứ hai, là về các tuồng tích. Nghệ thuật sẽ như bộ xương khô trong tủ kính nếu cứ diễn đi diễn lại những vở diễn từ 10 thế kỷ trước. Cần lắm những vở diễn mới, và cả những con rối mới. Như Campuchia làm đêm diễn Smile Of Ankor, dựng lại các truyền thuyết khai thiên lập địa quốc gia Campuchia. Xem tiết mục của Smile Of Ankor, du khách hiểu được cái huyền diệu và tuyệt vời của văn hóa Campuchia. Nhưng đêm Múa Rối Nước này vẫn chỉ là một tập hợp gồm 14 tiết mục rối mà thôi, dừng lại ở thời vua Lý Thái Tổ trả gươm cho Rùa thần mà thôi, chưa có một sợi dây liên kết mạch lạc để người xem nối kết được toàn bộ vở diễn.
Điều thứ ba, là việc truyền thông. Đêm diễn này, chỉ có khoảng 20 khách đến xem, mà trong đó hơn 15 khách là người nước ngoài. Toàn bộ chương trình được “lồng tiếng” bằng tiếng Việt với giọng Bắc khá đặc trưng, âm nhạc là nhạc dân tộc miền Bắc. Người nước ngoài khi xem, có thể chỉ thấy được cái hay của con rối và hiệu ứng sân khấu, không hiểu được chuyện gì đang xảy ra. Ở các sân khấu nghệ thuật của Campuchia và Thái Lan, trong những đêm trình diễn quảng bá văn hóa như thế này thường có một màn hình CAPTION (phụ đề) cho người nước ngoài theo được tuồng tích của vở diễn.
Hình như ở Hà Nội còn một nhà hát Múa Rối Nước trung ương nữa. Nếu có dịp, sẽ lại Bước & Lăn đến đấy xem sao.
.:: Sâu Lùn ::.